Mỗi năm có không dưới 500 sinh viên chuyên nghành thiết kế thời trang được nhận bằng tốt nghiệp, nếu lấy cột mốc từ năm 2000 thì giờ chúng ta có không dưới 5000 nhà thiết kế (NTK) thời trang.
Đó là chưa kể đến một số lượng không nhỏ những NTK thời trang từng du học ở nước ngoài về. Thế nhưng, nếu điểm mặt chỉ tên những NTK tạm gọi là được mọi người biết đến với những bộ sưu tập (BST) được giới thiệu trong các show thời trang lớn như Đẹp Show, Elles Show hoặc những show ca nhạc tạp kỹ thời trang được PR tốt trên các phương tiện truyền thông, thì cũng quanh quẩn vài cái tên thường gặp như Công Trí, Đỗ Mạnh Cường… Tại sao lại có một nghịch lý như vậy?
Elle Show
Sân chơi không dành cho kẻ yếu
Nếu như một năm, làng thời trang thế giới có ít nhất hai tuần lễ thời trang Xuân Hè (diễn ra từ tháng 7-9) và Thu Đông (diễn ra từ tháng 2-4 cho năm sau), chưa kể các nhãn hiệu lớn còn tranh thủ giới thiệu các BST Pre-fall hay Cruise thì tại Việt Nam, hầu như chỉ có mỗi Đẹp Fashion Show diễn ra đều đặn và được mọi người quan tâm. Thị trường thời trang Việt Nam không có bất cứ tuần lễ thời trang theo mùa nào để tạo sân chơi cho những NTK tham gia giới thiệu BST theo từng mùa của mình. Đẹp Show đã diễn ra tới năm thứ 10, nhưng mỗi năm chỉ được một show, thì rõ ràng những NTK trẻ không có cơ hội để chen chân với những tên tuổi lớn. ELLE Show ra đời được hơn năm nay, làm thay đổi diện mạo của thời trang Việt khi họ cố gắng làm 2 show/năm nhằm giới thiệu những xu hướng thời trang mới nhất, nhưng tối đa chỉ được 4-5 NTK lớn có cửa để tham gia.
Tuần lễ thời trang Việt Nam do Fadin & Hiệp hội May mặc tổ chức, thì lại là một tuần lễ thời trang èo uột. Những NTK tham gia vào show diễn cũng quanh đi quẩn lại những người xuất thân từ cuộc thi Grand Prix do mang tính cục bộ. Những nhà tổ chức đã không thể biến nó thành một cuộc trình diễn thời trang uy tín để thu hút nhiều NTK khác tham gia. Không được đánh giá cao, nên những tuần lễ thời trang Việt diễn ra trong sự mờ nhạt, không thu hút được bất kỳ sự quan tâm nào từ người tiêu dùng đến báo chí nên đã diễn ra bao nhiêu lần mà cũng không thể giới thiệu được bất kỳ gương mặt mới nào nổi trội.
Các NTK Việt Nam cũng không ai dám tự mình làm show theo mùa. Một phần, họ chưa đánh giá được tầm quan trọng của một show diễn theo mùa để giới thiệu sản phẩm mới của mình đến người tiêu dùng. Mặt khác, để tổ chức một show diễn riêng chuyên nghiệp cũng tiêu tốn không ít tiền của, nên nếu việc kinh doanh không đủ lớn và tài chính không đủ mạnh, thì không ai dám mạo hiểm.
Tới thời điểm này, chỉ mới có duy nhất một hãng thời trang tư nhân dám làm show riêng theo đúng 2 mùa, nhưng cũng không biết nhãn hiệu thời trang dành riêng cho nam giới này có thể duy trì được bao lâu. Sự ra đời của hai show diễn theo mùa của nhãn này cũng đã phần nào khiến những NTK cũng như những nhà tổ chức show phải nhìn lại mình. Elle show đã quyết định dời show diễn Xuân Hè của mình sớm hơn lên 3 tháng, thay vì vào làm tháng 7 như lần trước, vì rõ ràng vào tháng 7, thời trang thế giới đã giới thiệu BST Thu Đông cho năm mới chứ không còn là Xuân Hè.
Thêm vào đó, vệc đầu tư vào một bộ thiết kế để trình diễn trong các show cũng không phải là một bài toán dễ dàng. Việt Nam chưa từng có một nghành công ngiệp thời trang mà chúng ta chỉ có một nghành công nghiệp cắt may không hơn không kém. Từ vải vóc đến phụ kiện chúng ta cũng không thể sản xuất hoặc không thể cạnh tranh về chất lượng và giá cả với Trung Quốc, hoặc các nước khác. Vì thế, để cho ra đời một BST đẹp và ấn tượng, các NTK phải đầu tư công sức và tiền bạc rất nhiều. Có những người phải lặn lội sang tận Trung Quốc, Thái Lan để mang về từng khúc vải, từng cái nút hoặc phụ kiện cho BST của mình. Vì thế, nếu là một NTK trẻ, dù có ý tưởng, dù có tài năng nhưng khả năng tài chính hạn hẹp, thì họ cũng đành phải ngậm ngùi nhường lại sân chơi cho những tên tuổi lớn.
Rõ ràng khi nhìn vào các fashion show danh tiếng hiện nay, người ta đôi lúc cảm thấy ngán ngẩm vì lần nào cũng như lần nào, cũng chỉ có vài gương mặt NTK được lựa chọn. Có những NTK vừa diễn show này, đã lại thấy xuất hiện trong show kia. Thậm chí nhiều người còn nghĩ rằng đó chỉ là một sân chơi mang tính cá nhân cho một vài NTK tên tuổi. Không có cơ hội để trình diễn, không có cơ hội để được bước ra công chúng, đội ngũ những NTK thấp cổ bé họng hoặc non trẻ vẫn cứ mãi là những con người vô danh đứng trong bóng tối.
Một sân chơi không có sự cạnh tranh bình đẳng, một sân chơi chỉ dành cho những ông lớn, thì rõ ràng sân chơi ấy sẽ không náo nhiệt và mang tính cạnh tranh cao để giúp nền thời trang Việt đi lên. Chưa kể, khi sân chơi chỉ dành cho vài người, thì những người ấy sẽ chẳng còn động lực sáng tạo để đưa ra những ý tưởng mới. Không người cạnh tranh, một mình một chợ và tham gia quá nhiều chương trình cùng lúc, thì việc mai một ý tưởng dẫn đến việc ăn cắp hoặc đạo ý tưởng từ những NTK nước ngoài sẽ là chuyện đương nhiên xảy ra.
NTK Tiến Lợi - một trong số không nhiều những cái tên "chất lượng" của thời trang Việt
NTK Việt – nhiều mà vẫn ít
Gặp gỡ và nói chuyện với những người đứng sau những show diễn thời trang lớn nhất của Việt Nam thì vấn đề đau đầu nhất của họ là không thể tìm được nhiều NTK xứng tầm để tham gia. Đó là lý do tại sao họ chỉ dám chọn mặt gửi vàng cho vài NTK lớn, hoặc phải mời những NTK gốc Việt từ nước ngoài, sau bao nhiêu show diễn. Bản thân họ cũng đã từng muốn tạo cơ hội cho nhiều NTK trẻ, nhưng rồi sau cùng thì cũng không dám mạo hiểm để tên tuổi của một show diễn thời trang danh tiếng được đặt vào tình thế nguy hiểm trong tay những NTK còn non.
Nếu dạo một vòng quanh thị trường thời trang Việt Nam, không có bao nhiêu nhãn hiệu thiết kế trong nước có thể tồn tại và sống nổi trong sự cạnh trạnh khốc liệt của những nhãn hàng Trung Quốc. Lý do là bởi mẫu mã không đẹp, giá thành không cạnh tranh và chất lượng sản phẩm thì không tốt. Zen Plaza đã từng là một nơi dành riêng cho các NTK Việt bày bán những thiết kế của mình. Thế nhưng sau vài năm, Zen không còn là điểm thu hút giới mộ điệu cũng chỉ bởi các thiết kế không đặc sắc và không theo kịp xu hướng thời trang thế giới. Trong khi đó, hàng Trung Quốc nhập về mẫu mã lại đa dạng, cập nhật khuynh hướng thời trang thế giới, chất lượng không cao nhưng với giá thành quá rẻ đã thu hút được phần lớn người tiêu dùng có thu nhập trung bình trở xuống chiếm hơn 80% thì trường may mặc.
Nhìn nhận một cách khách quan từ những BST được trình diễn trên sân khấu, thì những NTK Việt chỉ luẩn quẩn ở những chiêu trò không có gì mới: không đắp thì vá, không kết cườm thì kết hột bẹt, không thổ cẩm thì hoa văn dân tộc. Chất liệu thì quá nghèo nàn, màu sắc thì phối hợp một cách vô tội vạ và xa rời tính ứng dụng.
Đành rằng với thời trang, ý tưởng là một vấn đề quan trọng, nhưng những ý tưởng đó bên cạnh việc mang tính đột phá thì cũng cần phải có tính ứng dụng. Ý tưởng chỉ để giúp một NTK khẳng định tài năng, nhưng nếu những ý tưởng đó không thể được mang ra sử dụng mà chỉ mang tính trình diễn và sau đó được cất vào nhà kho, thì rồi chúng cũng sẽ bị quên lãng. Đó cũng là lý do tại sao trên thế giới, người ta đã xếp loại rõ ràng thời trang mặc được và thời trang concept. Dù cho những NTK tên tuổi như MC.Queen, Jonh Galliano, Karl Lagerfeld… có trình diễn những ý tưởng điên rồ nhất qua những thiết kế trong tuần lễ thời trang Haute Couture, thì những sản phẩm được bày bán trong các cửa hàng lại là những sản phẩm đơn giản, tinh tế, mà ai cũng có thể mặc được.
Bên cạnh đó, xứ mình cũng chưa có một giáo trình cập nhật về thiết kế thời trang để có thể đào tạo ra những NTK thời trang đúng nghĩa. Giáo trình học thiết kế thời trang của nước ngoài rất bao quát, từ lịch sử thời trang, việc ra rập, cắt may đến cách phối màu sắc và xử lý chất liệu đều được dạy trong trường. Ở ta, bao nhiêu NTK có thể tự ra rập, bao nhiêu NTK có thể tự mình chỉnh sửa form của quần áo dựa trên rập, và có bao nhiêu NTK có thể tự mình hoàn thành một quy trình từ lúc lên mẫu, ra rập đến khi may một sản phẩm thời trang hoàn chỉnh?
Sự thiếu hiểu biết về kỹ thuật may mặc đã khiến cho nhiều NTK khi vẽ mẫu thì rất là hoành tráng, nhưng đến khi đưa vào sản xuất thì không sản xuất được, hoặc không thể mặc được. Những kiến thức mà họ học được ở trường chỉ rặt một màu lý thuyết, chứ không có thực hành. Điều này hoàn toàn ngược lại với quy trình đào tạo một NTK chuyên nghiệp của thế giới là thực hành nhiều hơn lý thuyết. Thậm chí nhiều giảng viên dạy khoa thiết kế thời trang ở xứ mình cũng chưa từng tự mình cho ra đời bất kỳ một BST nào, hay từng đích thân may một bộ đồ nào, thử hỏi làm sao họ có thể truyền đạt những kinh nghiệm thực tế của mình cho sinh viên? Và từ đó, thế hệ những NTK rặt lý thuyết suông, chân không chạm đất và đầu óc thì lơ lửng trên trời của Việt Nam được ra đời.
Bản thân các NTK Việt cũng đang tự vùng vẫy trong cái ao làng mà tự nghĩ mình là chúa tể của đại dương. Thời buổi công nghiệp phát triển vượt bậc và internet trở thành một công cụ đầy sức mạnh trong việc cập nhật tất cả những chuyển động của thời trang thế giới, thì những NTK xứ mình lại tự ru ngủ mình trên những thành quả nhỏ nhoi. Chỉ cần gõ vài dòng trên net người ta có thể biết ngay được xu hướng của mùa này đang là gì, màu sắc gì đang được ưa chuộng, kiểu dáng nào đang bán chạy, chất liệu mới nào vừa được ra đời… thế nên nếu chỉ quanh quẩn ở việc đắp vá, kết cườm kết hạt thì những NTK Việt sẽ chẳng còn cơ hội mà tồn tại. Đừng tự huyễn hoặc mình bằng cách chúng tôi đang làm thời trang một cách khác biệt, chúng tôi làm thời trang theo kiểu của chúng tôi, vì như thế, mãi mãi những NTK xứ ta cũng chỉ là những chú ếch quanh quẩn dưới giếng và tưởng rằng bầu trời chỉ bé bằng đúng cái miệng giếng ấy thôi.
Sàn catwalk của Tuần lễ thời trang Việt Nam
NTK Việt – Không ai khích lệ
Trên thế giới, có những giải thưởng được xem như là Oscar của thời trang như Bristish Fashion Awards, Council of Fashion Designers of America, Brittish Inspriration Awards. Elle Style Awards…Có rất nhiều NTK nổi tiếng đã thành danh từ những cuộc bình chọn hoặc từ các giải thưởng này không chỉ góp phần khám phá và giới thiệu nhiều gương mặt thiết kế tài năng mới cho làng thời trang thế giới như Marc Jacobs, Tom Ford… mà chúng còn là những động lực để giúp cho những NTK trẻ càng phải gắng sức nỗ lực hơn để tên mình được vinh danh và ghi vào bản đồ của làng thời trang.
Tại Việt Nam, dường như ngoài giải Granfrix cách đây khá lâu là đình đám nhưng hiện tại đã bị khai tử, thì chúng ta không hề có bất kỳ một giải thưởng nào để vinh danh và ghi nhận tài năng cũng như những đóng góp của họ. Có rất nhiều giải thưởng dành cho các nghệ sĩ, ca sĩ như Làn Sóng Xanh, Zing Music, Mai Vàng, HTVAwards… nhưng không có hạng mục nào dành cho NTK thời trang. Có vẻ như người ta đã quên mất công lao của những NTK chính là những con người đã giúp cho những nghệ sĩ trở nên lộng lẫy và xinh đẹp trong mắt công chúng.
Việt Nam Collection Grand Prix đã từng là một giải thưởng uy tín nhất của làng thời trang Việt. Nó đã từng là bệ phóng cho những cái tên như Trương Thanh Long, Nguyễn Công Trí, Diệu Anh, Hà Thúc Nhật Minh… thậm chí, Đỗ Mạnh Cường cũng từng là thí sinh trong cuộc thi này và lọt vào chung kết. Thế nhưng, sau một thời gian không có gì mới mẻ, và các thí sinh đoạt giải từ cuộc thi đa số là im thin thít và lặn mất tăm, cuộc thi đã dần kém thu hút và uy tín của giải thưởng cũng không còn như trước, để rồi cuộc thi duy nhất dành cho các NTK Việt đã bị khai tử cách đây vài năm.
Trong khi đó, Việt Nam có hơn 80 triệu dân, là một thị trường không nhỏ cho các nhà làm thời trang. Rõ ràng thời trang đóng một vai trò rất quan trọng và nó cũng cần được vinh danh và ghi nhận cho những nỗ lực đóng góp của nó. Không một giải thưởng, không một lời vinh danh, không một sân chơi để cạnh tranh một cách lành mạnh, điều này đã không thể khích lệ các NTK để họ có động lực phát triển nghề nghiệp hay nâng cao sức sáng tạo. Đành rằng giải thưởng đôi khi chỉ là một cái cúp và một mảnh giấy bằng chứng nhận, nhưng nó là một mục tiêu, là cái đích lớn để những NTK cùng cạnh tranh nhau để cùng tiến bộ. Một giải thưởng dành cho NTK Việt Nam luôn luôn là một điều cần thiết lắm thay!
Với những hạn chế về mặt khách quan lẫn chủ quan, thời trang Việt Nam dù có lợi thế là một thị trường rộng lớn nhưng vẫn không thể phát triển đúng với tầm của mình, và còn bị bỏ lại lẹt đẹt ở phía sau so với những thay đổi của thời trang thế giới. Rõ ràng ao làng không bé, người bơi lại không nhiều, nhưng vẫn phải giương cờ trắng chào thua…